Löggjafarþjónustan – ræða Guðmundar Andra við þingsetningu 2017

Kæru alþingismenn og aðrir gestir.

Enn á ný komið þið hér saman, fulltrúar þjóðarinnar, til að setja landinu lög, búa okkur umgjörð um líf okkar. Ég óska ykkur heilla í því vandasama starfi sem bíður ykkar og minni ykkur á að þingmennskan er virðingarstaða, þetta er valdastaða og  hvað sem einhverjir  reyna að telja ykkur trú um  þá er atkvæði ykkar hér á alþingi þrungið öllum þeim krossum sem hafa verið settir á seðla með ykkar nafni; þaðan kemur ykkur vald, ekki frá hagsmunasamtökum eða flokksstofnunum heldur frá þeim kjósendum sem þið þjónið og starfið í umboði fyrir. Ef þið hafið það í huga mun ykkur farnast vel í störfum ykkar.

Ég verð að játa að sú mynd sem fjölmiðlar gefa okkur af störfum alþingis mætti vera ánægjulegri. Við sjáum alþingismenn baða út höndunum og keppast við að buna út úr sér athyglisgrípandi einlínungum á meðan virðulegur forseti djöflast á bjöllu, sem glymur svo hátt að maður heldur að eitthvað hræðilegt sé í þann veginn að fara að gerast. Væri ekki einfaldara að rétta bara viðkomandi miða þegar komið er fram yfir áskilinn tíma – eða jafnvel hafa bara hlera í gólfinu sem hægt væri að steypa viðkomandi ræðumanni niður um, fáist hann ekki til að hætta að tala?

Það er nauðsynlegt í opnu samfélagi að skiptast á skoðunum: Gjörðu svo vel, hér er mín skoðun, þú mátt hafa hana, leyfðu mér að sjá þína, má ég hafa hana? Samræður eru einkennilega vanmetnar hér á landi. Það hefur meira að segja tekist að gera skammaryrði úr orðinu „samræðustjórnmál“ samkvæmt þeirri hugmynd að engu sé komið í verk nema einhver einn taki af skarið – taki skarið af öllum hinum, ráði enn. Við búum við ofurveldi einræðusinna hér á landi. Hér er það talið til vitnis um styrk og staðfestu að hlusta ekki á það sem annað fólk hefur fram að færa og skipta aldrei um skoðun þó að búið sé að skipta um allt annað í manni, ekki síst heilasellurnar og heimurinn sé sífellt að breytast.

Maður sér þetta til dæmis í sjónvarpinu. Þá sitja tvær manneskjur með þáttarstjórnanda á milli sín patandi eins og dómari í boxi; önnur talar og talar en ekki við neinn sérstakan en hin situr með ólundarsvip og bíður þess að komast að með einræður sínar. Svo vinnur annar á stigum, sem talin eru í facebooklækum.

Íslenskir einræðusinnar tala um „að hafa orðið“, eins og orðið sé herfang sem maður ætli ekki að láta af hendi fyrr en í fulla hnefana – eða bolti í leik og maður megi „hafa ‘ann“ eins lengi og maður geti haldið honum. FMálþófið á alþingi er svo önnur tegund af einræðum, eiginlega óræður; þetta kann að vera viss neyðarréttur minnihluta þegar meirihluti ætlar að knýja í gegn ólög sem mikil og almenn andstaða er við í samfélaginu en hefur í seinni tíð verið notað markvisst til að stöðva að meirihluti nái fram málum sem meirihluti þjóðarinnar er hlynntur. Sumir alþingismenn hafa sérhæft sig í því að halda þess háttar óræður, sem haldnar eru til að tala svo að aðrir tali ekki eða aðhafist eða komist lönd né strönd; ekki haldnar til að  að ræða heldur ráða.

Málþófið og hin fáránlegu andsvaraleikrit þar sem röflið ríkir ofar hverri kröfu – hæstvirt röflið – hafa mótað sýn landsmanna á störf alþingis og gefið þá tilfinningu að hér sé valdalaus og tilgangslaus geymslustöð meðan raunverulegar ákvarðanir séu teknar að tjaldabaki. Það kann að vera sitthvað til í því en ég minni aftur á að alþingismenn hafa völd sem við kjósendur höfum veitt þeim. Mér virðist raunar stundum gæta vissrar þversagnar í viðhorfum landsmanna til alþingismannanna. Ósjaldan heyrir maður eða sér fúkyrðaflaum um þingmenn, ágirnd þeirra, leti og ómennsku – stundum er engu líkara en að þessi fúkyrðaflaumur lifi sjálfstæðu lífi og renni daunillur um þjóðardjúpin inn í fólk og út úr því aftur, án þess að það beinlínis hugsi út í að það var það sjálft sem sendi þessar voðalegu manneskjur á þing þegar það ráðstafaði atkvæði sínu í þingkosningum. Alþingismenn eru fulltrúar þjóðarinnar. Við  búum að vísu ekki við jafnan atkvæðisrétt hér á landi og þess vegna getur fulltrúalýðræði okkar ekki gert alveg nægilega sterkt tilkall til þess að mega heita endurspeglun á einhvers konar þjóðarvilja, en engu að síður er það einkennilegt að fólk skuli upp til hópa ekki tengja eigin ráðstöfun á atkvæði við það fólk sem á alþingi situr hverju sinni. Ef fólk vandaði sig betur þegar það kýs, og ráðstafaði atkvæði sínu oftar í samræmi við almenn lífsviðhorf sín en síður vegna einstakra upphlaupsmála væri það kannski ánægðara með þessi fulltrúa sína.

Ég verð að játa að ég verð alltaf dálítið raunamæddur þegar ég sé fúkyrðaflauminn um þingmenn. Þó að mér geti sjálfum þótt hitt og þetta um það fólk sem situr á alþingi hverju sinni finnst mér starf alþingismanna vera mjög mikilsvert. Alþingismenn eru nokkurs konar löggjafarþjónar, eins og við tölum um lögregluþjóna, sem er fallegt orð. Raunar er orðið „þjónn“ alltof sjaldan notað í tungumáli okkar og orðið sem er leitt af því, „þjónusta“. Ef alþingismenn og almenningur hugsuðu um störfin á þinginu út frá þessum orðum kynni kannski að draga úr fúkyrðaflauminum. Þingmenn eru sem sé í störfum sínum sífellt að eiga við lögin í landinu og þar með hafa áhrif á líf okkar og kjör, menningu okkar og svipmót samfélagsins. Það er þjónustustarf. Ég held að allt vald þurfi að nálgast ævinlega út frá því orði, þeim hugsunarhætti. Ég held að það hafi verið mjög slæmt þegar Íslendingar hurfu frá því að þýða orðið minister með orðinu ráðgjafi en fóru þess í stað að tala um ráð-herra, sem er afleitt orð um þetta starf. Við ættum að taka upp orðið ráðgafi á ný í þessari merkingu og í stað þess að tala um ríkisstjórn gætum við talað um Ráðgjafarþjónustuna.

Kæru alþingismenn, ágætu löggjafarþjónar og aðrir viðstaddir. Í bók sinni Yfir heiðan morgun sem kom út á síðustu öld orti Stefán Hörður Grímsson:

Sannleikur er landamæralaus

eins og lygin

hún er sennilegri

en bæði hafa geðfelldan tón.

Þetta var ort fyrir daga internets en skáldin eru sjáendur og þetta ljóð var ort um okkar daga. Það er mikilvægara en nokkru sinni fyrir okkur að læra að greina á milli lyginnar og sannleikans, þegar falskar fréttir flæða yfir fólk þar sem það situr aleitt við skjáinn, ráðvillt og skelkað og skimandi eftir ímynduðum óvinum. Lygin er alltaf sennilegri. Það eru viðsjár í heiminum, og við þurfum að standa vörð um grundvallarhugsjónir og verðmæti á borð við frið, sem er alltaf markmiðið við sjónarrönd og líka sjálfur vegurinn, og kærleika, sem maður gefur aldrei afslátt af, því hann fellur aldrei úr gildi.  Við þurfum að tala saman en ekki sundur. Við þurfum að skiptast á skoðunum. Við þurfum að ræða en ekki ráða. Við þurfum að leita sannleikans en ekki ganga á götum lyginnar. Við þurfum að varðveita merkingu fögru orðanna, ‚frelsi‘, ‚góður‘, ‚réttur‘, ‚hugsun‘. Þetta er jákvæð orð sem við höfum um það besta sem mönnunum er gefið. Við megum ekki láta taka merkinguna frá okkur þannig að ‚góður‘ og ‚réttur‘ og ‚hugsun‘ séu skammaryrði og ‚frelsi‘ þýði rétt til að beita ofríki og kúgun.

Við erum alls konar og þið eruð fulltrúar okkar, kæru þingmenn. Við getum verið frjálslynd eða stjórnlynd, skiplagsgefin eða óreiðusinnuð, trúuð eða trúlaus, vinstri sinnuð eða hægri sinnuð: litið svo á að einkaframtakið og frjáls markaður leysi allan vanda eða að farsælla sé að nálgast málin út frá sameiginlegum hagsmunum á samfélagslegum grunni. Um þetta er tekist í stóru og smáu úti í samfélaginu og hér á alþingi eins og vera ber í lifandi og opnu samfélagi: En við deilum öll líka tilteknum hugmyndum og hugsjónum, grundvallarlífssýn sem sameinar okkur. Mig langar að minna á hér að lokum að upp til hópa erum við fólk sem sem vill ekki að börn séu send á vergang heldur að þeim hlúð og þeim veitt skjól til að vaxa og dafna.

 

 

 

Er lýðræðið í krísu?

Sævar Finnbogason  doktorsnemi í heimspeki við Háskóla Íslands flutti hugvekju við setningu Alþingis þann 6. desember 2016: „Er lýðræðið í krísu?“

Ágætu þingmenn og aðrir gestir.

Sævar Finnbogason

Er lýðræðið í krísu? Þið þekkið væntanlega öll einhverja útgáfu af brandaranum þegar læknirinn segir við sjúklinginn, „hvort viltu heyra góðu fréttirnar eða slæmu fréttirnar fyrst?“.

Góðu fréttirnar eru þær að lýðræðishugsjónin og sú trú að lýðræði sé þrátt fyrir allt skásta stjórnarformið, er við hestaheilsu. Slæmu fréttirnar eru hinsvegar þær að það er virðist sama á hvaða mælikvarða er litið; hvort sem það er traust á stjórnvöldum, stjórnmálaflokkum og stofnunum eða almennt minnkandi kosningaþátttöku, að lýðræðið  í flestum vestrænum lýðræðisríkjum er krísu.

Eflaust kemur þessi upptalning Íslendingum ekki á óvart, eftir allt það sem hér hefur gengið á frá Hruni. En staðan er sú að í dag er það upplifun margra borgara í lýðræðisríkjum beggja vegna Atlantsála að fulltrúalýðræðið sé komið í vissar ógöngur. Upplifun er sú að kjörnir fulltrúar ýmist megi sín lítils gagnvart sérhagsmunaöflunum eða gangi jafnvel beinlínis gangi erinda þeirra á kostnað almannahagsmuna í ákveðnum málum. Þeim finnst það orðið litlu skipta hver er kosinn til valda. Kjör þeirra batna ekki, ójöfnuður heldur áfram að aukast og ný skörð eru hoggin í velferðarkerfið.
Með réttu eða röngu er það svona sem stjórnmálin blasa við mörgum.

Ef okkur er annt um lýðræðið, og þá á ég einnig við fulltrúalýðræðið, verðum við rannsaka betur orsakir þessarar óánægju og finna lýðræðislegar leiðir til þess að bregðast við henni.

Eitt af sjúkdómseinkennunum og jafnframt ein helsta hættan sem stafar að lýðræðinu í Evrópu og Skandinavíu um þessar mundir er uppgangur þjóðernispoppúlista sem ala á þjóðernishyggju, andúð í garð útlendinga, minnihlutahópa og alþjóðasamvinnu,  sem nærist einmitt á andrúmslofti óánægju og ótta.

Við skulum þó fara varlega og varast óþarfa einfaldanir og alhæfingar. Þó að BREXIT hafi reynst vatn á millu þjóðernissinna þar í landi, fer því auðvitað fjarri að allir sem kusu með úrsögn úr Evrópusambandinu séu þjóðernissinnar eða rasistar.

Sumir töldu að með úrgöngu úr Evrópusambandinu myndi innflæði vinnuafls, einkum frá austurhluta Evrópu stöðvast og við það myndu laun hækka og draga úr atvinnuleysi meðal innfæddra Breta. Það er auðvelt að skilja slík rök fólks sem vinnur þau illa launuðu og ósérhæfðu störf sem erlent vinnuafl sækir gjarnan í.

Enn aðrir trúðu því að um leið og Bretland segði sig úr sambandinu myndu svimandi fjárhæðir sem haldið var fram að rynnu til Evrópusambandsins streyma inn í breska heilbrigðiskerfið. Þeir urðu hins vegar fyrir sárum vonbrigðum þegar talsmenn úrsagnarinnar leiðréttu loksins þann “misskilning” stuttu eftir atkvæðagreiðsluna.

Það hefur líka komið á daginn að nokkur hópur þeirra sem kaus með úrsöginni gerði það hvorki vegna andúðar á Evrópusambandinu eða útlendingum, heldur —að því er virðist til þess að mótmæla— “kerfinu” án þess að kynna sér fyllilega hvað í úrsögninni fólst. Fyrir þennan hóp má segja að BREXIT hafi síður snúist um Evrópusambandið sem slíkt heldur um uppreisn gegn kerfinu, það er að segja stjórnmálastéttinni, sérhagsmunaöflum og fjármálakerfinu og jafnvel menntafólki sem réri að því öllum árum að Bretar yrði áfram í ESB.

Í þessu sjáum við skýrt klofninginn á milli þeirra sem verst eru settir, fólksins sem þarf að treysta á framfærslu velferðarkerfis, fólksins sem vinnur á lægstu laununum og hefur minnsta menntun og svo hinna sem hafa það best í samfélaginu. Það er eins og þessir hópar búi hvort í sínum heimi, hvor með eigin orðræðu og hagsmuni sem varla skarast.
Og eftir því sem verkefni ríkisins verða flóknari og umfangsmeiri og stjórnmálin að sama skapi flóknari og sérhæfðari, eykst enn valdaójafnvægið milli þeirra.

Þá er hættan sú að fólk hreiðri um sig í skotgröfnum og við þær aðstæður er öll uppbyggileg samræða ómöguleg.

Þessi lýðræðiskrísa er í grófum dráttum sú lýðræðiskrísa (eða Legitimation Crisis) sem þýski heimspekingurinn Jurgen Habermas spáði árið 1975 að kæmi upp ef ekki væri gripið til ráðstafana til þess að styrkja forsendur lýðræðislegrar samræðu í samfélaginu og lýðræðislega þátttöku almennings. Þetta höfum við vanrækt.

Ég vil taka það skýrt fram að ég er ekki að tala gegn fulltrúalýðræðinu. Enda þurfum við á því að halda. Fyrir því eru tvær megin ástæður. Sú fyrri er sú að venjulegir borgarar hafa einfaldlega ekki tök á því að setja sig inn í allan þann fjölda umfangsmikilla mála sem kjörnir fulltrúar fjalla um. Sú seinni er að fulltrúalýðræðið hefur marga kosti sem við ættum efla og virkja enn frekar enn frekar með auknu samráði við almenning af ýmsu tagi.

Það virðist ljóst að til þess að vinna okkur út úr þeirri krísu sem fulltrúalýðræðið er í þurfum við að þróa lýðræðishugmyndir okkar þannig að allir hópar samfélagsins hafi rödd og komi sínum hagsmunum og sjónarmiðum á framfæri á jafnræðisgrundvelli.

En það sem vill hins vegar stundum gleymast er að upplýst skoðanamyndun krefst góðs aðgengis að upplýsingum, öflugra og óháðra fjölmiðla og sérstakrar fræðslu um þau málefni sem eru til umræðu hverju sinni. Mér er næst að segja að við þurfum að stórefla lýðræðismenntun. Og það má færa rök fyrir því þetta sé sá þáttur í þessu öllu saman sem gæti reynst hvað torveldastur þegar við horfum upp á það hvernig miðlar á Netinu á borð Facebook og Google ýta undir þennan vanda með því að reyna að birta okkur aðeins það sem þeir telja að við viljum sjá og heyra. Þannig að við eigum á hættu að lokast inni í bergmálsklefum á Netinu, þar sem við rekumst aðeins á þá sem við erum sammála.

Ein algengasta mótbáran við hugmyndum af þessu tagi er að fara eigi varlega í allar breytingar á stjórnskipulaginu til þess að kollsteypa því ekki. Sígandi lukka er best, en við megum ekki vera svo hrædd við að gera tilraunir að steinrennum. Því lýðræðið ætti einmitt ekki að vera meitlað í stein heldur lifandi afl í samfélaginu.

Ég held að einn helsti lærdómurinn af nýafstöðunum forsetakosningum í Bandaríkjunum sé sá að þegar stórir hópar í samfélaginu eru farnir að upplifa sig afskipta í lýðræðinu getur illa farið.

Bandaríkjamenn kusu yfir sig forseta sem sagðist í kosningabaráttu sinni ætla að meina öllum múslímum að koma til landsins í ótilgreindan tíma og byggja vegg eftir endilöngum landamærum Mexíkó og Bandaríkjanna og láta Mexíkó borga framkvæmdina. Burtséð frá þessu (og mætti þó tína margt annað til), er ástæða til að hafa verulegar áhyggjur af viðhorfi Trumps til mannréttinda. Aðspurður um það hvernig hann myndi takast á við ógnina sem stafar af hryðjuverkamönnum sagði hann að þar sem hryðjuverkamönnunum væri sama um eigið líf, því myndi hann —ef hann yrði kjörinn forseti— ráðast á fjölskyldur þeirra.
Eða eins og hann orðaði það sjálfur „You have to take out their families“.

Getur verið að nær helmingur kjósenda í Bandaríkjum hafi beinlínis kosið hann út af þessum hryllingi? Vissulega einhverjir. En nær væri að segja að fólk hafi kosið hann þrátt fyrir þetta allt. Margt þessa fólks sem hefði líklega kosið Bernie Sanders er það hefði staðið til boða.

Þetta var fólkið sem er búið að missa trúna á hin hefðbundnu stjórnmál. Fólkið sem —með réttu eða röngu— telur að kerfið gangi beinlínis erinda stórfyrirtækja og Wall Steet á kostnað almannahagsmuna. Þetta er fólkið sem treystir ekki „kerfinu“ lengur.

Þau efast um að Trump byggi vegginn, hvað þá að honum takist að láta Mexíkó borga fyrir hann eða að hann ætli sér raunverulega að geri árásir á fjölskyldur grunaðra hryðjuverkamanna.

Nei, þegar rýnt er kosningaúrslitin birtast samskonar klofningur og í BREXIT og kosningarnar í það minnsta öðrum þræði snúast um eitthvað allt annað en raunverulega var kosið um. Eða, eins og einn kjósandi Trumps orðaði það, hvort sem hann getur staðið við allt það sem hann hefur lofað eða ekki er hann þó allavega ekki stjórnmálamaður.

Ég veit að ég hef hér á köflum dregið upp dökka mynd af stöðunni. En ég held að staðan sé hreint ekki eins dökk á Íslandi. Það er hinsvegar staðreynd að það er hópur fólks á Íslandi rétt eins og í öðrum Vestrænum lýðræðisríkjum sem finnst hann afskiptur. En við erum hinsvegar í þeirri öfundsverðu stöðu á Íslandi að við getum breytt þessu. Hér hefur líka ýmislegt áunnist á undanförnum árum. Og þrátt fyrir allt sem hefur gengið hér á, á undanförnum árum—og kannski einmitt þess vegna— vitum við að lýðræðið hér á vel að þola það að við þróum það áfram í átt að aukinn þátttöku almennings og prófum okkur áfram með nýjar leiðir.

Og kannski má segja að við séum einmitt núna í miðri slíkri tilraun, þegar verið er að setja Alþingi á þessum óvenjulega tíma, rúmum mánuði eftir kosningar — þegar ekki er enn búið að mynda nýja ríkisstjórn— til þess fjalla um fjárlagafrumvarp sem lagt er fram af starfsstjórn.

Og það er sama hvert maður lítur, það virðist enginn vera að fara af hjörunum úf af þessu.

Að standa fyrir fólkið

Nanna Hlín Halldórsdóttir doktorsnemi í heimspeki við Háskóla Íslands flutti hugvekju við setningu Alþingis þann 8. september 2015 sem hún nefnir: „Að standa fyrir fólkið“. Að þessu sinni mættu níu þingmenn frá fjórum þingflokkum.

Nanna Hlín er með mastersgráðu í heimspeki og gagnrýnum fræðum frá Kingston-háskóla í London og B.A gráðu í heimspeki frá HÍ. Í doktorsverkefni sínu skoðar Nanna samband siðfræði og stjórnspeki út frá femínískum og Marxískum kenningum en hún hefur einnig skrifað greinar um gagnrýni, vald og jafnrétti.

Lesa

Verðum að gera betur – Upplýsingabyltingin og nútíminn

Huginn Freyr Þorsteinsson, doktorsnemi í heimspeki, flutti hugvekju við setningu Alþingis þann 9. september 2014 á Hótel Borg sem hann nefnir: Verðum að gera betur – Upplýsingabyltingin og nútíminn.

Huginn Freyr er aðjúnkt við Háskólann á Akureyri. Hann er með B.A gráðu í heimspeki frá Háskóla Íslands, mastersgráðu í vísindaheimspeki og vísindasögu frá háskólanum í Bristol á Suðvestur Englandi. Huginn er einnig með M.Phil gráðu í vísindaheimspeki frá sama skóla og hefur ritað fjölda fræðigreina og greina um þjóðfélagsmál.

Ágætu þingmenn.

Huginn FreyrSú stefnuyfirlýsing húmanista sem Siðmennt sækir sinn boðskap og finna má á heimasíðu félagsins, er góður vitnisburður um jákvæð áhrif þeirrar stefnu í sögu mannsandans sem við kennum við upplýsingu. Áhersla á vísindi sem uppsprettu þekkingar, náttúrulegar skýringar, lýðræðislega ákvarðanatöku, lausn undan ótta og mikilvægi gagnrýni, trúarbragðafrelsi og rétt til einkalífs eru gildi sem varða stöðu okkar sem borgara í samfélagi manna og eru gildi sem okkur eiga að vera kær og liðsinna okkur í að bæta samfélag okkar.

Lesa