Jólahugvekja 2016 – Við eigum bara eitt líf

Hér má hlusta á og lesa jólahugvekju sem Jóhann Björnsson, formaður Siðmenntar, flutti á X-inu 9,77 á aðfangadag.

 

Ég var staddur í Noregi í ágúst árið 2011. Það er í sjálfu sér ekki í frásögu færandi, nema vegna þess að þetta var sama ár og voðaverkin voru framin í Útey og í Osló. Víða í borginni mátti sjá skemmdir eftir öflugar sprengingar sem höfðu haft það eina markmið að valda manntjóni. Norska þjóðin var í sárum og sorg eftir að fjöldi ungs fólks hafði fallið fyrir hendi byssumanns sem lét hatrið stýra gjörðum sínum.

Ég sat ráðstefnu þar sem þemað var húmanismi og friður. Fjöldi áhugaverðra fyrirlesara tók þátt en það var einn fyrirlesari sem vakti öðrum fremur sérstaka athygli mína. Þetta var fullorðinn maður að nafni Johan Galtung. Hann var þá 81 árs gamall, fæddur 1930. Johan þessi hefur á langri starfsævi sinni lagt mikið af mörkum til friðar- og sátta um allan heim, bæði með akademískum störfum sínum innan veggja háskóla og einnig á vettvangi deilna og stríðsátaka sem sáttasemjari á milli stríðandi fylkinga.

Eftir fyrirlesturinn keypti ég af honum bók sem er nokkuð athyglisverð. Það mætti ætla að maður sem starfað hefur lengst af á vegum háskóla og virtra alþjóðastofnana væri að selja lærðar og þykkar bækur og ritgerðir, en svo var ekki. Bókin sem ég keypti af honum kallast: Fljúgandi appelsína segir sögu sína. Hún er ekki þung fræðileg úttekt á friðamálum og sáttaumleitunum heldur dæmisaga handa börnum og öllum öðrum, eins og hann kemst að orði í undirtitli. Það er rétt að hafa í huga að dæmisögur og textar sem eiga erindi við börn eiga oftar en ekki einnig mikið erindi við fullorðna.

Aðalsöguhetjan í bókinni er appelsína sem ferðast víða og sér margt. Í henni er einnig sagt frá öðrum appelsínum sem hafa unun af því að gera fólk hamingjusamt með næringu sinni og bragði. Framtíðarsýn þeirra er þannig að þær telja lífi sínu borgið ef einhver vill snæða þær og jafnframt gróðursetja kjarnana þannig að fleiri appelsínur fái dafnað í framtíðinni.

Í þessari dæmisögu er appelsínan sem er í aðalhutverki  höfð fljúgandi til þess að hún geti farið víða og hratt yfir og veitt okkur lesendum góða yfirsýn yfir veruleikann sem mannfólkið býr við.

Appelsínan fljúgandi tók eftir því á ferð sinni að það getur verið erfitt að gera fólki til hæfis og það getur verið erfitt að ná sáttum ef ekki er nóg fyrir alla.

Hefur fólk ekkert betra að gera en að berjast um hluti þegar einstaklingarnir eru tveir en appelsínan sem þeir báðir vilja fá er bara ein? spurði appelsínan fljúgandi þegar hún varð vitni að hatrammri baráttu fólks um eina appelsínu.

Áfram hélt appelsínan ferðalagi sínu til þess að skoða hegðun mannfólksins. Á næsta viðkomustað sá appelsínan fund mikilvægra fulltrúar þjóða sem höfðu talið sér trú um að því meira sem þeir töluðu því betra. Víðar fór hún og sá hvernig lögfræðingarnir skylmuðust með lögunum til þess að finna sigurvegara og fjármálamennirnir létu peningana ráða úrslitum. Hagfræðingarnir sem appelsínan sá héldu í þá trú að enginn væri í raun vinalegur heldur töldu þeir að allar manneskjur væru þannig gerðar að þær hugsuðu bara um eigið skinn, og ef einhver vildi fá appelsínuna yrði öllum brögðum beitt til til að svo yrði. 

Þessi dæmisaga er lýsandi fyrir margt sem má verða vitni að á degi hverjum, margt sem mannkyn þarf að takast á við. Ber þar helst að nefna óvild og eigingirni, stríð og hatur, fátækt og fólk á flótta, græðgi og sóun. Við þetta má síðan bæta stærsta úrlausnarefni mannkyns um þessar mundir sem eru loftslags – og umhverfismál.

Appelsínan fljúgandi sem fyrr er greint frá furðaði sig á því hvernig mannfólkið leysti úr ágreiningsmálum sínum. Ekki þarf að leita langt til þess að sjá hversu óhæft mannfólkið er til að greiða úr ágreiningi. Stríðið í Sýrlandi sem nú hefur geysað í alltof mörg ár er gott dæmi. Ég held að það sé ómögulegt fyrir okkur íbúa Íslands að gera sér í hugarlund þær hörmungar sem þar eru lagðar á fólk. Þar hefur hatrið og miskunnarleysið fengið að ráða för með skelfilegum afleiðingum sem enginn veit hvernig muni fara. Hversvegna hefur enginn herforinginn, stjórnmálamaðurinn eða hermaðurinn staldrað við og spurt: Hvers vegna erum við að þessu? Fyrir hvað erum við að berjast?

Bara ef fleiri myndu gera sér grein fyrir því að við eigum bara eitt líf og það er dýrmætara en svo að við getum eytt því í stríðsrekstur. Hvers virði er að sigra stríð ef maður á svo eftir að deyja frá þessu öllu saman í fyllingu tímans?

Í bók Johans Galtungs segir einnig frá því þegar appelsínan varð vitni að þeirri ranghugmynd fjölmargra stjórnmálamanna að því meira sem þeir töluðu því mikilvægari töldu þeir verk sín. Samræðan er vissulega af hinu góða, með samræðunni má komast að því sem er satt og rétt, gott og fagurt. Samræðan leiðir til sannleikans og þagnarinnar var eitt sinn sagt. En samræða er ekki það sama og að tala. Við þekkjum eflaust öll dæmi af málglöðum stjórnmálamönnum sem

tala bara til þess að hafa orðið og tala bara til þess að önnur sjónarmið komist ekki að eða tala bara til þess að sigra aðra. Það eru þesskonar stjórnmálamenn sem Johan Galtung var að vara við. Slíkum stjórnmálamönnum verður lítið úr verki, hver sem viðfangsefnin eru, hvort sem þarf að stöðva stríð, koma í veg fyrir hungur eða bæta loftgæðin svo fáein brýn verkefni séu nefnd.

Síðast liðið sumar var ég svo lánsamur að fá tækifæri til að ferðast um Suður Afríku. Hluta ferðarinnar fór ég á reiðhjóli og var því mun nær íbúunum heldur en ef ég hefði bara ferðast í bíl. Það var vissulega heillandi á margan hátt að ferðast með þessum hætti en á sama tíma fann ég fyrir ákveðinni ónotakennd. Það sem olli þessum ónotum var ekki bara að verða vitni að þeirri gríðarlegu fátækt sem á sér stað í fátækrahverfunum, þar sem fólk hefur komið sér upp skúrum úr bárujárni, án viðunandi hreinlætisaðstöðu, kyndingu, rafmagni og vatni. Steinsnar frá, mátti nefnilega sjá forréttindahóp samfélagsins búa í nútímalegum og ríkmannlegum húsum sínum. Kjör þessara þjóðfélagshópa sem þarna mætast eru gjörólík.  Sá böggull fylgir skammrifi að til þess að njóta lífsins í velferðinni þarf að greiða hana því verði að búa umkringdur rammgerðum múrgirðingum auk rafmagnsgirðinga, varðhundi og skilti sem á stendur að ef einhver vogi sér inn í garðinn megi búast við vopnaðri varðsveit. Ójafnréttið, óréttlætið og misskiptingin er allt um lykjandi. Þarna upplifir maður ýkstustu birtingarmyndir misskiptingarinnar.

Fátækt er margslungin og mismunandi eftir samfélögum. Hún er mæld á mælikvarða sem tekur mið af efnahagi þeim sem finna má í sérhverju samfélagi á hverjum tíma. Við höfum heyrt af því á undanförnum vikum og mánuðum að fátækt og þar á meðal fátækt barna sé vaxandi hér á landi. Fátækt er ekki vírus, náttúruhamfarir eða slys. Fátækt er verk mannanna, segir í grein sem ég las eitt sinn. Þar var því jafnframt haldið fram og réttilega að mínu mati að verðmætum heimsins er ranglega skipt á milli fólks. Einn af mælikvörðum þess hversu gott samfélagið er fer eftir því hvernig komið er fram við fátækt fólk. Það er mikilvægt að við höfum þessi orð i huga fátækt er ekki vírus, náttúruhamfarir eða slys, fátækt er verk mannanna, þegar við ræðum um fátækt og viðbrögð við henni.

Fátækt hefur ekki bara að gera með fjármuni og húsnæði. Aðsteðjandi umhverfisvandi sem við öll búum við sem íbúar heimsins er ávísun á fátækt. Fyrr á þessu ári var greint frá því í fréttum að loftmengun sé nú helsta ástæða barnadauða í heiminum. Unicef barnahjálp Sameinuðu þjóðanna hefur af þessu miklar áhyggjur. Það var ekki að heyra að íslenskir stjórnmálamenn

hefðu af þessu máli miklar áhyggjur fyrir síðustu alþingiskosningar. Ekki reyndust þeir heldur hafa miklar áhyggjur af hlýnun jarðar. Engu að síður var talað mikið fyrir kosningarnar þó þessi mál hafi ekki komist á dagskrá. Óneitanlega minntu margir þeirra á stjórnmálamennina sem Johan Galtung sagði frá í bók sinni og héldu að því meira sem þeir töluðu því mikilvægari töldu þeir verk sín. En þó maður segi eitthvað þá er vissulega ekki sama hvað maður segir. Það er nefnilega hægt að hafa mörg orð um fánýta hluti.

Í áðurnefndri sögu Johans Galtung um appelsínurnar er ekki bara minnt á hvernig einstakir hlutir eins og ein appelsína getur valdið ósætti á meðal fólks og hvernig græðgin stýrir gjörðum fólks. Það er einnig bent á að mögulegt er að nálgast hlutina á annan hátt. Það er mögulegt að nálgast hlutina án þess að fara í stríð, án þess að skipta á ranglátan hátt eða án þess að eyðileggja þá eins og svo mörgum er tamt þegar þeir umgangast náttúruna.

Skoðum dæmi úr bók Johans: Tvær stúlkur sem appelsínan rekst á á ferð sinni, þurftu ekki að berjast um appelsínuna þar sem þær kusu að njóta fegurðar hennar með því að horfa á hana. Það þarf ekki alltaf að borða appelsínu til að njóta hennar. Það er hægt að njóta fegurðar hennar með augunum og það má gera án átaka. Þetta var nálgun stúlknanna og þetta er spurning um viðhorf. Með hvaða viðhorfi nálgumst við veruleika okkar.

Það sama má gera þegar fagurt dýralíf er annarsvegar. Það þarf ekki alltaf að drepa til þess að upplifa fegurðina í dýralífinu. Í fyrrgreindri ferð minni um Suður Afríku var virðinngarleysið gagnvart náttúru og dýralífi áhyggjuefni margra þar sem dýralíf er fallegt en á sama tíma viðkvæmt. Sumir telja sig ekki geta notið dýralífsins án þess að sjá dautt dýr fyrir framan sig á meðan aðrir benda á að það er vissulega mikils virði að njóta lifandi náttúru.

Það þarf ekki heldur alltaf að eignast hlutina eða ráða yfir þeim, komst appelsínan að í þessari ferð sinni þegar hún fylgdist með tveimur vinum. Í stað þess að berjast um hver ætti að fá að njóta appelsínunnar ákváðu þeir að skilja hana eftir. Vinátta okkar er meira virði en appelsína, sögðu þeir þar sem þeir yfirgáfu hana í stað þess að deila um hver ætti að fá hana. Þeir hefðu samt getað farið aðra leið en að skilja hana eftir segir í þessari dæmisögu. Þeir hefðu getað gefið einhverjum öðrum hana, einhverjum sem kynni að meta slíka gjöf og þyrfti á henni að halda.

Undir lok ferðarinnar í sögunni góðu sem hefur fylgt okkur hér í dag hitti appelsínan börn sem fundu skynsamlega lausn sem öðrum hafði ekki dottið í hug. Nú auðvitað skiptum við appelsínunni á milli okkar. Þá fær engin allt en allir fá eitthvað, sögðu börnin. Ekki vitlaust það. Börnin eiga það nefnilega til að flækja hlutina ekki um of heldur leita einföldustu lausnanna sem oft kunna að reynast bestar.

Kanadíska söngvaskáldið Leonard Cohen sem er flestum kunnur lést fyrr á þessu ári rúmlega áttræður að aldri. Skömmu áður en hann lést gaf hann út sinn síðasta hljómdisk. Í einu af ljóðunum sem hann flytur á diskinum veltir hann upp fjölmörgum spurningum og þar á meðal þessum: Hvað ef sólin tapaði geislum sínum og við lifðum í endalausu myrkri? Hvað ef tréin væru án laufa og sjórinn algjörlega vatnslaus?

Þessar spurningar Cohens eru síður en svo fráleitar og minna okkur á mikilvægi þess að fara vel með það sem við höfum. Við eigum bara eitt líf og afkomendur okkar líka og það er ekki ástæða til annars en að allir fái notið þeirra gæða sem það býður upp á. Til þess að svo megi verða þurfum við öll að hjálpast að með virðinguna að vopni, virðinguna fyrir hvert öðru, virðinguna fyrir náttúrunni og gæðum lífsins og virðinguna fyrir framtíðinni og lífsskilyrðum komandi kynslóða.

í lok barnabókar Johans Galtung sem hefur verið sem rauður þráður í hugvekju minni er lærdómurinn dreginn saman í einni spurningu og hún er þessi: Segðu mér hvað þú gerir þegar appelsínurnar eru ekki nógu margar og ég skal segja þér hver þú ert.

Þessa spurningu má orða á eftirfarandi hátt sem við ættum öll að hafa sem veganesti inn í framtíðina: Segðu mér hvað þú gerir þegar þú stendur frammi fyrir hinum ýmsu aðstæðum og ég skal segja þér hver þú ert?

Ágætu hlustendur. Stjórn Siðmenntar og aðstandendur útvarpsstöðvarinnar X ins fm 97,7 óska ykkur gleðilegra jóla og farsæls komandi árs.

Jóhann Björnsson

Jólahugvekja 2015: Að gera margar litlar byltingar

Húmanistar sem og margir aðrir eru þekktir fyrir að gera margar litlar byltingar, byltingar sem fela í sér umbætur í þágu mannréttinda, mannúðar og menntunar og í þágu dýra og umhverfisverndar. Þessar litlu byltingar húmanistanna eru oftar en ekki hljóðlátar en eiga sér margar stoð í hinum ýmsu mannréttindasáttmálum eins og t.d. í Mannréttindayfirlýsingu Sameinuðu þjóðanna. Þar segir m.a

Lesa

Jólahugvekja húmanistans 2013

Jólahugvekja húmanistans

Hugvekja á útvarpsstöðinni X 97,7 24. desember 2013

Jóhann BjörnssonTil hvers eru jólin? Fyrir nokkrum dögum kom upp í heimspekitíma hjá unglingum þessi spurning: til hvers eru jólin? Þetta er athyglisverð spurning og eftir að hún kom upp varð ég forvitinn að vita hvernig unga fólkið myndi svara henni. Margoft hefur maður heyrt fólk segja að jólin séu haldin til þess að fagna fæðingu Jesú Krist og að það sé allt og sumt.

Það ber líklega merki um að tímarnir séu að breytast í samfélagi okkar að svör unglinganna voru allfjölbreytt. Jólin eru til þess að halda upp á afmæli Jesú sagði einn, jólin eru til þess að halda upp á það að nú er daginn tekið að lengja á ný, sólin hækkar á lofti sagði annar, jólin eru til þess að hafa það huggulegt og njóta þess að vera í fríi, jólin eru til þess að vera með fjölskyldu og vinum, jólin eru til þess að gefa og þiggja gjafir og jólin eru til þess að borða góðan mat.

Þetta eru nokkur dæmi um  það hvernig unga fólkið svaraði spurningunni til hvers eru jólin?

Hugvekja Siðmenntar Xið 2013Það má svo sannarlega segja að allir hafi haft rétt fyrir sér. Það er enginn einn sem hefur einkaleyfi á jólunum og það er enginn einn sem getur sagt hvert tilefni hátíðarhaldanna sé. Jólin eru nefnilega gömul  hátíð og það er svo skemmtilegt við jólin að ýmsir siðir mætast á þessum árstíma, siðir sem eru fólki mikilvægir.  Er það ekki alveg jafnmikilvægt að fagna því að nú er tekur daginn að lengja og að fagna fæðingu Jesú? Er það ekki líka mikilvægt að vera með vinum, borða góðan mat, gefa og þiggja gjafir? Allt er þetta eitthvað sem skiptir fólk máli og gefur lífinu tilgang og gleði og ástæða er til að fagna á jólunum.

Jú allt gefur þetta lífi fólks gildi og tilgang. Og hvers vegna ættum við þá að halda því fram að jólin séu frekar til eins en ekki annars?

Í fjölbreyttu samfélagi, samfélagi sem oft er kallað fjölmenningarlegt mætist mismunandi lífstíll og afstaða til lífsins. Svör unga fólksins hér að framan ber merki fjölmenningarinnar. Það tilgreindi mismunandi afstöðu til jólanna og það sem meira er, það var engin tilraun gerð til þess að álíta einn hafa réttara fyrir sér en annan. Ef nágranni minn einn heldur jólin til þess að fagna fæðingu Jesú þá er það að sjálfsögðu hið besta mál og ef annar heldur jólin til þess að borða góðan mat og slappa af þá er það líka gott mál. Og ef sá þriðji heldur jólin til þess að njóta þess að vera í fríi og í samvistum við vini og fjölskyldu þá er það einnig hið besta mál.

Í fjölmenningarlegu samfélagi berum við ekki bara virðingu fyrir því að fólk er ólíkt, heldur fögnum við margbreytileikanum og sjáum hvernig hann getur auðgað menningu okkar. Við þurfum ekki að fara í stríð þó fólk velji sér aðrar leiðir í lífinu en maður sjálfur.

Alltof of oft hefur fólk barist vegna þess eins að það aðhyllist ólíka siði og trúarbrögð. Alltof oft hefur fólk látið guð sem svo enginn veit hvort er til stýra gjörðum sínum til ills, í stað þess að horfa á það sem sameinar fólk. Það sem sameinar okkur er það að við erum manneskjur, það sem á að sameina okkur er að við erum ólík og megum vera það. Það er hluti mennskunnar.

Það væri ekki gott ef allir væru eins. Óskaplega væri það leiðinlegt líf ef allir væru eins. Ef allir, þessir 7 milljarðar manna sem búa á jörðinni væru alveg nákvæmlega eins.

Því miður gera sér ekki allir grein fyrir því hvernig margbreytileiki mannlífsins getur auðgað samfélag okkar og menningu. Alltof margir geta ekki sætt sig við það að fólk er misjafnt. Til þess er krafan um að allir séu eins allt of sterk. Þessi krafa um einsleitt samfélag kemur fram í frösum og upphrópunum eins og „við erum kristin þjóð?“ og „Ísland fyrir Íslendinga“ svo eitthvað sé nefnt.

Þessa frasa má heyra reglulega og því miður allt of oft: „Við erum kristin þjóð“ heyrist t.d. þegar gerð er krafa um kristilegt skólastarf í stað skólastarfs fyrir alla, burtséð frá trúarbrögðum og lífsskoðunum. Og síðan er sagt: „en það skaðast enginn á því að heyra boðskap trúarinnar”. Á móti má spyrja hvernig væri skólastarf í landinu ef allt væri leyfilegt sem ekki er beinlínis skaðlegt? Vissulega verður enginn fyrir skaða af því að þurfa að taka þátt í trúarsiðum annarra gegn vilja sínum. En við skulum ekki meta lífið eftir mælikvörðum skaðleysis og skaðsemi og því síður skulum við vega og meta gæði skólastarfs út frá þesskonar mælikvörðum. Það er margt sem við gætum gert í skólum landsins og skaðar börnin ekki, en hvarflar samt ekki að okkur að gera.

Fyrr á þessu ári sendi menntamálaráðuneytið frá sér viðmiðunarreglur um það hvernig samskiptum skóla og trú – og lífsskoðunarfélaga skuli háttað. Þar var stigið skref í rétta átt til fjölmenningarlegs skólastarfs. Þar kemur m.a. fram að eftir fremsta megni skuli forðast að setja nemendur og foreldra þeirra í þá stöðu að þurfa að gera grein fyrir trúar- eða lífsskoðunum sínum. Með því að viðurkenna að trúar- og lífsskoðanir séu einkamál fólks en ekki eitthvað sem skiptir máli í skólastarfi er stigið heillaríkt skref í skólamálum á Íslandi í þá veru að í öllu skólastarfi geti allir tekið þátt burtséð frá trúar- eða lífsskoðunum. Skólar landsins eiga að sameina fólk en ekki sundra.

“Ísland fyrir íslendinga” er einnig frasi sem heyrst hefur allt of oft í samfélagi okkar á undanförnum árum. Þessi frasi heyrðist t.d. oft um það leyti er palestínskir flóttamenn settust að á Akranesi árið 2008. Nýverið gerðust þau jákvæðu tíðindi að flestir þeirra fengu íslenskan ríkisborgararétt. Mér verður stundum hugsað til þeirra sem vildu ekki veita þessum palestínsku fjölskyldum hjálparhönd. Hver skyldi vilji þeirra vera ef þeir sjálfir væru í sömu stöðu og flóttamennirnir voru í fyrir komuna til landsins? Það er stundum hollt að spyrja sig: “Hvað ef ég væri í sporum einhvers annars?”

Það er illa fyrir okkur komið ef við erum svo sjálfsupptekin og eigingjörn að við getum ekki rétt örfáum einstaklingum sem búa við gríðarlega neyð dálitla hjálparhönd.

Þessi skelfilega eigingirni og þetta sorglega verðmætamat birtist með mjög svo áberandi hætti í sjónvarpsfréttum nýverið. Í einni frétt var verið að greina frá lækkun framlags Íslendinga til þróunarhjálpar. Greint var frá því að ákvörðun þessi myndi bitna á ýmsum grunnþörfum sem unnið hefur verið að erlendis s.s. vinnu við neysluvatn, skóla og heilsugæslu. Það er sorglegra en tárum taki að í næstu frétt á eftir, fréttinni á eftir þeirri sem fjallaði um erfiðleika fátæks fólks við að verða sér úti um neysluvatn kom frétt um vandamál á norðurlandi, ef vandamál skyldi kalla. Vandamálið á sér stað í sundlauginni á Akureyri en þar er umdeilt hvort verja skuli verulegum fjármunum í byggingu nýrrar vatnsrennibrautar.

Það verður ekki annað sagt en að þau eru misjöfn vandamálin sem jarðarbúar þurfa að takast á við. Á meðan við Íslendingar sendum þau skilaboð til umheimsins að vegna fjárhagsvandræða hér innanlands sé ekki lengur hægt að aðstoða fólk við að verða sér úti um neysluvatn, vatn til þess að halda lífi er mögulegt að byggja nýja vatnsrennibraut.

Líklega hefur fólk einhvern tímann skammast sín fyrir minni sakir en þetta.

Eins og fram kom í auglýsingum þessarar útvarpsstöðvar er hér um húmaníska hugvekju að ræða. En hvað er átt við með því? Hvað felst í húmanismanum og hvaða erindi á hann í nútímasamfélagi?

Húmanisminn hefur sem viðfangsefni sitt manninn, umhverfi hans og lífsskilyrði og það er ekki ofsagt að í raun er lífið sjálft viðfangsefni húmanismans. Meginþættir húmanismans eru gagnrýnin hugsun, rökræðan, siðferðileg heilindi, mannréttindi og hið góða líf.

Það er ekki tóm til þess að ræða alla þessa þætti hér en mig langar til þess að vekja athygli á mikilvægi tveggja þeirra, annarsvegar þess að hugsa gagnrýnið og hinsvegar mikilvægi siðferðilegra heilinda.

Árið 1784 birti heimspekingurinn Immanuel Kant tímamótagrein sem kallaðist „Svar við spurningunni: Hvað er upplýsing?“ Í grein þessari brýnir Kant fyrir fólki mikilvægi þess að hugsa gagnrýnið og sjálfstætt. Hann segir m.a. „… hafðu hugrekki til þess að nota þitt eigið hyggjuvit!“ Og síðar segir Kant: „Það er svo þægilegt að vera ósjálfráða. Ef ég á bók sem hefur vit fyrir mér, sálusorgara sem tekur á sig samviskukvalir mínar, lækni sem ákveður matarræði mitt o.s.frv., þá þarf ég vitanlega ekkert að leggja mig fram sjálfur. Ég þarf ekki að hugsa, ef ég get borgað …“

Það er ekki bara að þægindahyggjan sé ástæða þess að skortur sé á virkri og gagnrýninni hugsun að mati Kants heldur einnig boð þeirra sem fara með völdin. Hann segir eftirfarandi kveða við úr öllum áttum: „„rökræðið ekki.“ Liðsforinginn segir: „rökræðið ekki, heldur gerið æfingarnar.“ Fjármálaráðherrann segir: „rökræðið ekki, heldur borgið.“ Presturinn segir: „rökræðið ekki, heldur trúið,““

Með húmanismanum er lagt á brattann í baráttunni gegn þessari „leti og ragmennsku“ sem bælir niður gagnrýna hugsun og rökræðu, svo vísað sé til orða Kants annars staðar í textanum.

Íslendingar hafa ekki farið varhluta af þessum skorti á gagnrýninni hugsun. Skemmst er að minnast bankahrunsins árið 2008, en í Viðauka 1 við skýrslu Rannsóknarnefndar Alþingis kemur fram að ein af orsökum falls bankanna var skortur á gagnrýninni hugsun.

Þó umfjöllun um bankahrunið og þann skort á gagnrýninni hugsun sem átti sér stað þá hafi verið fyrirferðarmikil, er ekki hægt að líta fram hjá ýmsum öðrum málum sem fjölmiðlar bera á borð fyrir almenning gagnrýnislaust á degi hverjum. Ósjaldan er gert mikið úr fréttum af álfum, draugum, huldufólki, geimverum og fólki sem telur að skottulækningar taki fram hefðbundinni læknisfræði, sem byggir á vísindum, að ógleymdum guði og trúarlegum „kraftaverkum“. Öllu þessu er síðan teflt fram eins og hverri annarri óyggjandi staðreynd án nokkurrar gagnrýninnar ígrundunar.

Siðfræðin og siðferðileg heilindi eru húmanismanum afar mikilvæg. Á degi hverjum megum við eiga von á því að eitthvað sem orkar tvímælis siðferðilega verði á vegi okkar. Ekki þarf annað en að skoða fjölmiðla til að komast að því að stór hluti daglegs lífs felst í því að fást við siðferði. Samskipti okkar við annað fólk, lífsstíll okkar, viðhorf og afstaðan til eigin lífs og annarra hafa siðferðilegt inntak sem við komumst ekki hjá að taka afstöðu til.

Það er útbreiddur misskilningur að gott siðferði hafi eitthvað með guð og boð hans og bönn að gera. Það þarf engan guð til þess að gera sér grein fyrir góðu siðferði og slæmu. Siðferðinu hefur verið svipað til tungumálsins. Við tjáum okkur með tungumáli, en gerum það misvel og erum misjafnlega vel að okkur í málfræði. Svipuðu máli gegnir um siðferðið. Siðferðið er ekki ósvipað tungumálinu að því leyti að það má alltaf bæta og fegra og reglurnar sem farið er eftir eru ekki alltaf skýrar.

Breski heimspekingurinn John Stuart Mill hélt því fram að siðferðilegur styrkur ætti það sammerkt með vöðvastyrk að eflast aðeins við þjálfun. Hvort sem siðferðinu er líkt við tungumál eða vöðvastyrk þá er ljóst að siðferðið má ávallt bæta, og þjálfa má viðbrögð við siðferðisvanda með markvissri ígrundun og rökræðum.

Stundum er því haldið fram að siðferðið sé smekksatriði hvers og eins og engan veginn sé hægt að segja til um það hver hafi rétt fyrir sér þegar um siðferðileg álitamál er að ræða. Siðferðið er alls ekki smekksatriði heldur eru til gildi sem eru sammannleg. Án þessara sammannlegu gilda væri samfélag manna afskaplega dapurlegt. Það er einmitt á slíkum gildum sem mannréttindin eru byggð á. Baráttan fyrir mannréttindum er ein meginbaráttan sem húmanistar um allan heim heyja. Sjónarmið húmanista endurspeglast einkar vel í Mannréttindayfirlýsingu Sameinuðu þjóðanna frá árinu 1948, samanber fyrstu tvær greinarnar: „Allir eru bornir frjálsir og jafnir. Allir eru gæddir skynsemi og samvisku og við eigum að koma fram hvert við annað af virðingu.“ Og: „Allir hafa sömu réttindi óháð kynþætti, litarhætti, kynferði, tungu, trú, stjórnmálaskoðunum eða öðrum skoðunum.“

Ágætu hlustendur.

Stjórn Siðmenntar þakkar kærlega fyrir það tækifæri að hafa fengið að ávarpa ykkur á þessari stundu og óskar ykkur öllum gleðilegra jóla og farsældar á nýju ári.

-Jóhann Björnsson, heimspekingur.