Flokkur: Ræður

BF 2014

Kristín TómasdóttirRæða sem Kristín Tómasdóttir rithöfundur flutti við borgaralega fermingu sem fór fram í Háskólabíói 6. apríl 2014.

Kæru fermingabörn – innilega til hamingju með daginn

Mér er hér falið ótrúlega mikilvægt hlutverk sem ég ber mikla virðingu fyrir og langar til þess að sinna vandlega og vel.

Raunar svo vel að ég byrjaði að rita þessi orð fyrir tveimur vikum síðan en eftir því sem styttist í athöfnina varð textinn minn stöðugt þynnri, verri og innihaldslausari.

Mig langaði svo til þess að skilja eftir hjá ykkur orð sem myndu breyta og bæta. Orð sem myndu hafa jákvæð áhrif á framtíð ykkar, koma í veg fyrir að þið munið einhverntíman reykja, drekka eða dópa. Mig langaði til þess að auka víðsýni ykkar og umburðarlyndi auk þess sem það myndi setja punktinn yfir i-ið ef sjálfsmynd ykkar yrði jákvæðari og þið hefðuð öðlast aukið sjálfstraust eftir þessa 6-8 mínútna ræðu.

Sjálf fermdist ég borgaralega árið 1997. Ég man ekki hver það var sem hélt sambærilega ræðu í minni fermingu og með fullri virðingu, man ég ekkert hvað viðkomandi sagði né hafði það stórbrotin áhrif á framtíð mína. Sem jók enn á kvíða minn yfir því mikla verkefni sem mér var falið hér í dag.

En þegar ég lít tilbaka um fimmtán ár þá man ég, mjög vel, að henni sem hér stendur datt ekki í hug:

  • Að hún myndi ná samræmduprófunum. Það hvarflaði ekki að henni.
  • Né að hún gæti lært að hafa stjórn á skapi sínu.
  • Að hún gæti lært að tala ensku.
  • Að hún myndi einhverntímann eignast kærasta.
  • Að hún myndi síðar læra að fíla foreldra sína.
  • Að hún gæti orðið sátt við líkama sinn.
  • Að hún gæti ræktað farsæl vináttusambönd við vinkonur sínar.
  • Að hún gæti eignast nægilega mikið af peningum til þess að þurfa ekki að hafa áhyggjur af þeim.
  • Að hún gæti hlaupið maraþon (sem hún hefur reyndar ekki gert, en hefur þó fulla trú á)
  • Að hún gæti skrifað bók.
  • Að einhver gæti litið upp til hennar.
  • Né að hún gæti orðið raunverulega hamingjusöm.

Hvað hefði viðkomandi átt að segja við mig og fermingasystkini mín árið 1997? Ég veit það ekki enn!

BF 2014En ég veit að mig langaði líka til þess að vera hnyttin í dag og fá ykkur öll til þess að hlæja. Í því samhengi vænti ég þess að ég gæti gert eitthvað í svipuðum dúr og Saga vinkona mín. Ég gerði s.s. þá kröfu til mín að ræðan ætti að vera jafn fyndin og ef uppistandarinn og leikkonan Saga Garðarsdóttir  sem skrifaði áramótaskaupið og var kosin fyndnasta kona landsins hefði skrifað hana. Ræðan mín mátti ekki vera grammi minna  fyndin en áramótaskaup allra landsmanna.

Þegar hér var komið við sögu var ég farin að velta fyrir mér video-innslögum. Ég vildi brjóta upp þunnildin sem ég hafði skrifað um mannréttindi og pólitíska réttsýni með grínvídeóum og fermingamyndum af sjálfri mér. Því styttra sem var í verkefnið því flóknara í vöfum hafði það orðið í mínum huga. Og í ofanálag hafði ég enga trú á því að ég gæti gert allt það sem ég ætlaði mér hér í dag.

Og þar kem ég að kjarna málsins. Ég setti mér óraunhæfar kröfur um leið og ég var hrædd um að mér myndi mistakast. Dauðadæmd blanda.

Sennilega næ ég ekki hlustun ykkar allra, eðlilega eruð þið að velta vöngum yfir þessum stóra degi í lífi ykkar, gjöfunum og veislunni. En mögulega næ ég til einhverja og mögulega skil ég eitthvað eftir mig hjá nokkrum. Það er mitt nýja markmið og það sem mig langar til þess að skilja eftir mig er:

1. Ekki setja óraunhæfar kröfur,  hvorki á ykkur né aðra. Og hvað á ég við með því? Leyfum okkur að að vera eins og við erum, gera það sem við erum fær um, vera stundum leiðinleg og stundum skemmtileg. Stundum sæt og stundum ljót.

Youtube-ið ykkur! Þetta er frasi sem ég lærði í gær, sem þýðir: “Þú ert að horfa á leiðinlegt myndband en þú horfir aðeins lengra. Þú gefur því sjens.”

Eins og þið gefið Youtube myndböndum tveggja mínútna sjens. Gefið ykkur og öðrum, gefið öllum – youtube sjens. Líkt og leiðinlega myndbandið getur komið að óvart þegar fer að líða undir lok þess, leyfið ykkur sjálfum og öðrum að koma ykkur að óvart.

Jafnframt

2. Ekki brjóta ykkur niður fyrir  mistök- og skoðiði “gerði ég mitt besta?” eða get ég mögulega gert betur?”  lærið þannig að mistökunum.

Síðan 1997 hef ég lært sitthvað en ég held að eitt af því sem hefur skilað mér mestu er að ég hef lært að gera mistök. Mistökin hafa fært mér trúnna á sjálfa mig.

Ég þurfti að rífast mörgum sinnum við foreldra mína áður en ég fór að fíla þau. Ég féll í mörgum prófum áður en ég fann námstækni sem hentaði mér og ég varð student. Ég þurfti að eignast nokkra kærasta áður en ég fann þann eina rétta. Og ég er enn að æfa fyrir maraþonið. Vitið þó til, ég er full eldmóðs og ekki í nokkrum vafa um að ég muni fara það.

Sem sagt, ég þurfti að gera mistök. Mörg mistök og ekkert sem ræðumaðurinn frá 1997 hefði getað breytt.

Mögulega hefði hann þó getað haft áhrif á foreldra mína. Ég ætla því að láta slag standa og biðja ykkur um eitt. Kæru foreldrar, leyfði þessum flottu unglingum, komandi kynslóð – að gera mistök.

Nú er komið að lokum og ég vona að ætlunarverk mitt um að breyta lífi ykkar allra hafi tekist en það verður tíminn að leiða í ljóst og mögulega skýrist það þegar eitthvert ykkar heldur ræðu hér eftir 15 ár.

Um leið og ég óska ykkur innilega til hamingju með daginn þá langar mig að minna ykkur á að. Þið eruð öll frábær, hvert og eitt ykkar er einastakt og öll hafið þið eitthvað fram að færa.

En jafnframt að það er engin fullkominn og það er fullkomlega eins og það á að vera.

Hope

Hér má lesa skýrslu formanns Siðmenntar sem lögð var fram á aðalfundi félagsins 6. mars 2014.

Hope

Kæru félagar,

Síðasta ár var merkilegt ár í sögu Siðmenntar. Athafnir félagsins hafa aldrei verið vinsælli, félagsmönnum hefur fjölgaði mikið og mikilvægt skref var stigið í átt að jafnrétti og trúfrelsi á Íslandi.

Siðmennt opinberleg skráð sem lífsskoðunarfélag
Árið 2013 byrjaði afar vel. Þann 30. janúar samþykkti Alþingi Íslendinga breytingar á lögum um skráð trúfélög. Eftir breytingarnar var lífsskoðunarfélögum sem uppfylla skilyrði laganna heimilað að sækja um skráningu sem slík félög og öðlast þar með sambærileg réttindi og skráð trúfélög. Siðmennt hefur barist fyrir því lengi að veraldleg lífsskoðunarfélög fái sambærilega stöðu á við trúfélög og því var samþykkt þessara laga mikilvægur áfangi.

Nokkrum dögum eftir að lagabreytingin var samþykkt sótti Siðmennt um skráningu á grundvelli breyttra laga. Umsókn félagsins var formlega samþykkt þann 3. maí 2013. Þann dag varð Siðmennt fyrsta veraldlega lífsskoðunarfélagið sem er með sambærileg réttindi og skyldur og trúfélög á Íslandi. Siðmennt hélt upp á áfangann viku síðar á Grand Hótel þar sem félagar og gestir komu saman og fögnuðu.

Þessi breyting á stöðu félagsins okkar þýðir meðal annars að athafnastjórar Siðmenntar hafa nú lagalega heimild til að gifta fólk. Pör sem leita til athafnastjóra Siðmenntar vegna giftinga þurfa því ekki lengur að fara til sýslumanns til að giftingin öðlist lagalegt gildi.

Með breyttum lögum geta þeir sem styðja stefnumál Siðmenntar skráð sig í félagið hjá Þjóðskrá og látið þar með svokölluð sóknargjöld renna til Siðmenntar. Þó Siðmennt sé í raun á móti sóknargjaldakerfinu er það vissulega skref í rétta átt að nú geti fólk með veraldlegar lífsskoðanir valið að styðja félag eins og Siðmennt.

Nánar má lesa um þessa breyttu stöðu Siðmenntar í nýútkomnu fréttabréfi og á vefsíðu félagsins.

Um athafnir Siðmenntar
Það er virkilega gaman að segja ykkur frá því að Borgaraleg ferming Siðmenntar hefur aldrei verið vinsælli og að eftirspurn eftir öðrum athöfnum hefur einnig aukist gríðarlega. Það er augljóst að það er mikil þörf fyrir veraldlega valkosti.

Í fyrra voru haldnar sex glæsilegar fermingarathafnir víðs vegar um landið sem heppnuðust allar mjög vel. Ræðumenn og ekki síður börnin sjálf stóðu sig með prýði. Í ár er svo metaðsókn í Borgaralega fermingu. Nú er ljóst að 304 börn munu fermast hjá Siðmennt í vor. Það eru um það bil 7,3% allra barna á fermingaraldri. Í fyrra voru börnin 209 og því hefur þeim fjölgað 45% á einu ári.

Aðrar athafnir Siðmenntar verða vinsælli með hverju árinu. Sem dæmi gáfu athafnastjórar Siðmenntar 36 pör saman 2013 sem er meira en 300% aukning á milli ára. Eftirspurnin eftir útförum og nafngjöfum hefur einnig aukist mikið. Ég býst fastlega við sömu þróun áfram. Vegna aukinnar eftirspurnar og áhuga var ákveðið  að fjölga athafnastjórum félagsins. Í október var svo haldið námskeið fyrir verðandi athafnastjóra. Sjö nýir athafnastjórar útskrifuðust og eru athafnastjórar Siðmenntar þar með orðnir 20 talsins.

Ég er afskaplega stolt af athafnþjónustu Siðmenntar. Við fáum reglulega að heyra hvað fólk er ánægt með þessa þjónustu og hvað það er mikilvægt að eiga val. Ég vil nota tækifærið hér til að þakka öllum sem hafa unnið að því að þróa og halda utan um þessa þjónustu, mikið til í sjálfboðavinnu. Ég þakka sérstaklega þeim Svani Sigurbjörnssyni, umsjónarmanni athafnaþjónustu Siðmenntar, og Jóhanni Björnssyni, kennslustjóra Borgaralegrar fermingar. Þið eruð frábærir og Siðmennt til sóma! :)

Hugvekjur við setningu Alþingis
Að venju bauð Siðmennt þingmönnum upp á heimspekilega hugvekju fyrir þingsetningar en þing var sett tvisvar á árinu 2013. Þann 6. júní þegar þing kom saman í fyrsta sinn eftir kosningar og svo 1. október eftir sumarfrí. Arndís Anna Kristínar- og Gunnarsdóttir, lögfræðingur, og Ólafur Páll Jónsson, dósent á menntasviði HÍ, og fluttu þar áhugaverð erindi sem fjölluðu um lýðræði, ríkisvald og trúfrelsi.

Baráttan fyrir mannréttindum og trúfrelsi
Siðmennt hefur alltaf lagt mikla áherslu á að berjast fyrir mannréttindum og trúfrelsi. Siðmennt tók t.d. þátt í atburðinum „Glæstar Vonir“ sem haldinn var á vegum Samtakanna 78 sem mótvægi við komu bandaríska predikarans Franklin Graham til Íslands. Sigurður Hólm Gunnarsson, stjórnarmaður í Siðmennt, flutti erindi um mannréttindi, fordóma og tjáningarfrelsið.

Snemma í október sendi Siðmennt öllum alþingismönnum opið bréf með tillögum að breytingum á lögum. Lagabreytingatillögurnar snúast um að tryggja fullt trúfrelsi og efla almenn mannréttindi á Íslandi. Um sama leyti sendi félagið öllum þingmönnum bókina „Um húmanisma“ sem bókaútgáfan Ormstunga gaf út í samstarfi við Siðmennt árið 2012.

Viðurkenningar, viðtöl, kynningar og fleira
Ýmislegt annað var að gerast hjá Siðmennt árið 2013. Húmanistaviðurkenning Siðmenntar var veitt í níunda sinn. Að þessu sinni ákvað félagið að veita Jóni Gnarr borgarstjóra Reykjavíkur viðurkenningu fyrir mikilvæg störf í þágu mannréttinda og mannúðar á Íslandi. Við sama tækifærið veitti félagið Pétri Halldórssyni Fræðslu- og vísindaviðurkenningu félagsins fyrir útvarpsþáttinn „Tilraunaglasið“ sem var á dagskrá á RÁS 1. Því miður var sá góði þáttur tekinn af dagskrá stuttu síðar vegna niðurskurðar hjá RÚV.

Töluvert var um umfjöllun um málefni Siðmenntar í fjölmiðlum á síðasta ári og voru stjórnarmenn því nokkuð áberandi í útvarpi, sjónvarpi og í blöðum. Einn skemmtilegasti fjölmiðlaviðburðurinn á þessu ári var þegar Jóhann Björnsson var fenginn til að flytja húmaníska jólahugvekju klukkan sex á aðfangadag á útvarpsstöðinni X 97.7.  Hér er kannski komin enn ein ný hefð sem Siðmennt hefur tekið þátt í að skapa.

Fulltrúum Siðmenntar var einnig boðið að taka þátt í ýmsum kynningum og ráðstefnum bæði hér á landi og erlendis. Þannig fór Bjarni Jónsson, varaformaður félagsins, í heimsókn til systurfélags okkar í Danmörku og flutti þar erindi. Sjálf var ég svo með erindi á vel sóttum fyrirlestri um borgaralega fermingu og Siðmennt á World Esperanto Congress í Hörpu.  Á árinu fengum við nokkrar heimsóknir frá erlendum húmanistum og fjölmiðlafólki. Sem dæmi kom Roar Johnsen stjórnarmaður í Alþjóðasamtökum siðrænna húmanista (IHEU) til landsins.

Að lokum
Eins og heyra má var síðastliðið ár bæði viðburðarríkt og ánægjulegt. Við hjá Siðmennt finnum almennt fyrir velvild í okkar garð í samfélaginu. Það er greinilegt að margir eru sammála hugmyndum okkar um mannréttindi og trúfrelsi og það kemur sífellt betur í ljós hversu mikil þörf er á veraldlegu lífsskoðunarfélagi eins og Siðmennt.

Kæru félagar. Ég hef verið formaður Siðmenntar síðan 1996. Þetta hefur verið ánægjulegur tími og er ég einstaklega stolt af félaginu okkar.  Ég ætlaði mér þó aldrei að vera formaður svona lengi. Ég býð mig fram til formanns eitt tímabil í viðbót en ég er alvarlega að hugsa um að bjóða mig ekki fram næst. Líklegast er ágætt að láta 18 ár í röð duga J. Ég mun þó áfram taka þátt í starfi Siðmenntar eins lengi og ég get.

Óháð því hver býður sig fram næst til að leiða Siðmennt þá veit ég að starfsemi Siðmenntar mun blómstra. Það er þörf fyrir Siðmennt. Það er þörf fyrir félag sem býður upp á athafnir og gagnrýna umræðu um siðferði og lífssýn óháð trúarbrögðum.

Það er þörf fyrir okkur!

Takk fyrir

Hope Knútsson

bilde

Jólahugvekja húmanistans

Hugvekja á útvarpsstöðinni X 97,7 24. desember 2013

Jóhann BjörnssonTil hvers eru jólin? Fyrir nokkrum dögum kom upp í heimspekitíma hjá unglingum þessi spurning: til hvers eru jólin? Þetta er athyglisverð spurning og eftir að hún kom upp varð ég forvitinn að vita hvernig unga fólkið myndi svara henni. Margoft hefur maður heyrt fólk segja að jólin séu haldin til þess að fagna fæðingu Jesú Krist og að það sé allt og sumt.

Það ber líklega merki um að tímarnir séu að breytast í samfélagi okkar að svör unglinganna voru allfjölbreytt. Jólin eru til þess að halda upp á afmæli Jesú sagði einn, jólin eru til þess að halda upp á það að nú er daginn tekið að lengja á ný, sólin hækkar á lofti sagði annar, jólin eru til þess að hafa það huggulegt og njóta þess að vera í fríi, jólin eru til þess að vera með fjölskyldu og vinum, jólin eru til þess að gefa og þiggja gjafir og jólin eru til þess að borða góðan mat.

Þetta eru nokkur dæmi um  það hvernig unga fólkið svaraði spurningunni til hvers eru jólin?

Það má svo sannarlega segja að allir hafi haft rétt fyrir sér. Það er enginn einn sem hefur einkaleyfi á jólunum og það er enginn einn sem getur sagt hvert tilefni hátíðarhaldanna sé. Jólin eru nefnilega gömul  hátíð og það er svo skemmtilegt við jólin að ýmsir siðir mætast á þessum árstíma, siðir sem eru fólki mikilvægir.  Er það ekki alveg jafnmikilvægt að fagna því að nú er tekur daginn að lengja og að fagna fæðingu Jesú? Er það ekki líka mikilvægt að vera með vinum, borða góðan mat, gefa og þiggja gjafir? Allt er þetta eitthvað sem skiptir fólk máli og gefur lífinu tilgang og gleði og ástæða er til að fagna á jólunum.

Jú allt gefur þetta lífi fólks gildi og tilgang. Og hvers vegna ættum við þá að halda því fram að jólin séu frekar til eins en ekki annars?

Í fjölbreyttu samfélagi, samfélagi sem oft er kallað fjölmenningarlegt mætist mismunandi lífstíll og afstaða til lífsins. Svör unga fólksins hér að framan ber merki fjölmenningarinnar. Það tilgreindi mismunandi afstöðu til jólanna og það sem meira er, það var engin tilraun gerð til þess að álíta einn hafa réttara fyrir sér en annan. Ef nágranni minn einn heldur jólin til þess að fagna fæðingu Jesú þá er það að sjálfsögðu hið besta mál og ef annar heldur jólin til þess að borða góðan mat og slappa af þá er það líka gott mál. Og ef sá þriðji heldur jólin til þess að njóta þess að vera í fríi og í samvistum við vini og fjölskyldu þá er það einnig hið besta mál.

Í fjölmenningarlegu samfélagi berum við ekki bara virðingu fyrir því að fólk er ólíkt, heldur fögnum við margbreytileikanum og sjáum hvernig hann getur auðgað menningu okkar. Við þurfum ekki að fara í stríð þó fólk velji sér aðrar leiðir í lífinu en maður sjálfur.

Alltof of oft hefur fólk barist vegna þess eins að það aðhyllist ólíka siði og trúarbrögð. Alltof oft hefur fólk látið guð sem svo enginn veit hvort er til stýra gjörðum sínum til ills, í stað þess að horfa á það sem sameinar fólk. Það sem sameinar okkur er það að við erum manneskjur, það sem á að sameina okkur er að við erum ólík og megum vera það. Það er hluti mennskunnar.

Það væri ekki gott ef allir væru eins. Óskaplega væri það leiðinlegt líf ef allir væru eins. Ef allir, þessir 7 milljarðar manna sem búa á jörðinni væru alveg nákvæmlega eins.

Því miður gera sér ekki allir grein fyrir því hvernig margbreytileiki mannlífsins getur auðgað samfélag okkar og menningu. Alltof margir geta ekki sætt sig við það að fólk er misjafnt. Til þess er krafan um að allir séu eins allt of sterk. Þessi krafa um einsleitt samfélag kemur fram í frösum og upphrópunum eins og „við erum kristin þjóð?“ og „Ísland fyrir Íslendinga“ svo eitthvað sé nefnt.

Þessa frasa má heyra reglulega og því miður allt of oft: „Við erum kristin þjóð“ heyrist t.d. þegar gerð er krafa um kristilegt skólastarf í stað skólastarfs fyrir alla, burtséð frá trúarbrögðum og lífsskoðunum. Og síðan er sagt: „en það skaðast enginn á því að heyra boðskap trúarinnar”. Á móti má spyrja hvernig væri skólastarf í landinu ef allt væri leyfilegt sem ekki er beinlínis skaðlegt? Vissulega verður enginn fyrir skaða af því að þurfa að taka þátt í trúarsiðum annarra gegn vilja sínum. En við skulum ekki meta lífið eftir mælikvörðum skaðleysis og skaðsemi og því síður skulum við vega og meta gæði skólastarfs út frá þesskonar mælikvörðum. Það er margt sem við gætum gert í skólum landsins og skaðar börnin ekki, en hvarflar samt ekki að okkur að gera.

Fyrr á þessu ári sendi menntamálaráðuneytið frá sér viðmiðunarreglur um það hvernig samskiptum skóla og trú – og lífsskoðunarfélaga skuli háttað. Þar var stigið skref í rétta átt til fjölmenningarlegs skólastarfs. Þar kemur m.a. fram að eftir fremsta megni skuli forðast að setja nemendur og foreldra þeirra í þá stöðu að þurfa að gera grein fyrir trúar- eða lífsskoðunum sínum. Með því að viðurkenna að trúar- og lífsskoðanir séu einkamál fólks en ekki eitthvað sem skiptir máli í skólastarfi er stigið heillaríkt skref í skólamálum á Íslandi í þá veru að í öllu skólastarfi geti allir tekið þátt burtséð frá trúar- eða lífsskoðunum. Skólar landsins eiga að sameina fólk en ekki sundra.

“Ísland fyrir íslendinga” er einnig frasi sem heyrst hefur allt of oft í samfélagi okkar á undanförnum árum. Þessi frasi heyrðist t.d. oft um það leyti er palestínskir flóttamenn settust að á Akranesi árið 2008. Nýverið gerðust þau jákvæðu tíðindi að flestir þeirra fengu íslenskan ríkisborgararétt. Mér verður stundum hugsað til þeirra sem vildu ekki veita þessum palestínsku fjölskyldum hjálparhönd. Hver skyldi vilji þeirra vera ef þeir sjálfir væru í sömu stöðu og flóttamennirnir voru í fyrir komuna til landsins? Það er stundum hollt að spyrja sig: “Hvað ef ég væri í sporum einhvers annars?”

Það er illa fyrir okkur komið ef við erum svo sjálfsupptekin og eigingjörn að við getum ekki rétt örfáum einstaklingum sem búa við gríðarlega neyð dálitla hjálparhönd.

Þessi skelfilega eigingirni og þetta sorglega verðmætamat birtist með mjög svo áberandi hætti í sjónvarpsfréttum nýverið. Í einni frétt var verið að greina frá lækkun framlags Íslendinga til þróunarhjálpar. Greint var frá því að ákvörðun þessi myndi bitna á ýmsum grunnþörfum sem unnið hefur verið að erlendis s.s. vinnu við neysluvatn, skóla og heilsugæslu. Það er sorglegra en tárum taki að í næstu frétt á eftir, fréttinni á eftir þeirri sem fjallaði um erfiðleika fátæks fólks við að verða sér úti um neysluvatn kom frétt um vandamál á norðurlandi, ef vandamál skyldi kalla. Vandamálið á sér stað í sundlauginni á Akureyri en þar er umdeilt hvort verja skuli verulegum fjármunum í byggingu nýrrar vatnsrennibrautar.

Það verður ekki annað sagt en að þau eru misjöfn vandamálin sem jarðarbúar þurfa að takast á við. Á meðan við Íslendingar sendum þau skilaboð til umheimsins að vegna fjárhagsvandræða hér innanlands sé ekki lengur hægt að aðstoða fólk við að verða sér úti um neysluvatn, vatn til þess að halda lífi er mögulegt að byggja nýja vatnsrennibraut.

Líklega hefur fólk einhvern tímann skammast sín fyrir minni sakir en þetta.

Eins og fram kom í auglýsingum þessarar útvarpsstöðvar er hér um húmaníska hugvekju að ræða. En hvað er átt við með því? Hvað felst í húmanismanum og hvaða erindi á hann í nútímasamfélagi?

Húmanisminn hefur sem viðfangsefni sitt manninn, umhverfi hans og lífsskilyrði og það er ekki ofsagt að í raun er lífið sjálft viðfangsefni húmanismans. Meginþættir húmanismans eru gagnrýnin hugsun, rökræðan, siðferðileg heilindi, mannréttindi og hið góða líf.

Það er ekki tóm til þess að ræða alla þessa þætti hér en mig langar til þess að vekja athygli á mikilvægi tveggja þeirra, annarsvegar þess að hugsa gagnrýnið og hinsvegar mikilvægi siðferðilegra heilinda.

Árið 1784 birti heimspekingurinn Immanuel Kant tímamótagrein sem kallaðist „Svar við spurningunni: Hvað er upplýsing?“ Í grein þessari brýnir Kant fyrir fólki mikilvægi þess að hugsa gagnrýnið og sjálfstætt. Hann segir m.a. „… hafðu hugrekki til þess að nota þitt eigið hyggjuvit!“ Og síðar segir Kant: „Það er svo þægilegt að vera ósjálfráða. Ef ég á bók sem hefur vit fyrir mér, sálusorgara sem tekur á sig samviskukvalir mínar, lækni sem ákveður matarræði mitt o.s.frv., þá þarf ég vitanlega ekkert að leggja mig fram sjálfur. Ég þarf ekki að hugsa, ef ég get borgað …“

Það er ekki bara að þægindahyggjan sé ástæða þess að skortur sé á virkri og gagnrýninni hugsun að mati Kants heldur einnig boð þeirra sem fara með völdin. Hann segir eftirfarandi kveða við úr öllum áttum: „„rökræðið ekki.“ Liðsforinginn segir: „rökræðið ekki, heldur gerið æfingarnar.“ Fjármálaráðherrann segir: „rökræðið ekki, heldur borgið.“ Presturinn segir: „rökræðið ekki, heldur trúið,““

Með húmanismanum er lagt á brattann í baráttunni gegn þessari „leti og ragmennsku“ sem bælir niður gagnrýna hugsun og rökræðu, svo vísað sé til orða Kants annars staðar í textanum.

Íslendingar hafa ekki farið varhluta af þessum skorti á gagnrýninni hugsun. Skemmst er að minnast bankahrunsins árið 2008, en í Viðauka 1 við skýrslu Rannsóknarnefndar Alþingis kemur fram að ein af orsökum falls bankanna var skortur á gagnrýninni hugsun.

Þó umfjöllun um bankahrunið og þann skort á gagnrýninni hugsun sem átti sér stað þá hafi verið fyrirferðarmikil, er ekki hægt að líta fram hjá ýmsum öðrum málum sem fjölmiðlar bera á borð fyrir almenning gagnrýnislaust á degi hverjum. Ósjaldan er gert mikið úr fréttum af álfum, draugum, huldufólki, geimverum og fólki sem telur að skottulækningar taki fram hefðbundinni læknisfræði, sem byggir á vísindum, að ógleymdum guði og trúarlegum „kraftaverkum“. Öllu þessu er síðan teflt fram eins og hverri annarri óyggjandi staðreynd án nokkurrar gagnrýninnar ígrundunar.

Siðfræðin og siðferðileg heilindi eru húmanismanum afar mikilvæg. Á degi hverjum megum við eiga von á því að eitthvað sem orkar tvímælis siðferðilega verði á vegi okkar. Ekki þarf annað en að skoða fjölmiðla til að komast að því að stór hluti daglegs lífs felst í því að fást við siðferði. Samskipti okkar við annað fólk, lífsstíll okkar, viðhorf og afstaðan til eigin lífs og annarra hafa siðferðilegt inntak sem við komumst ekki hjá að taka afstöðu til.

Það er útbreiddur misskilningur að gott siðferði hafi eitthvað með guð og boð hans og bönn að gera. Það þarf engan guð til þess að gera sér grein fyrir góðu siðferði og slæmu. Siðferðinu hefur verið svipað til tungumálsins. Við tjáum okkur með tungumáli, en gerum það misvel og erum misjafnlega vel að okkur í málfræði. Svipuðu máli gegnir um siðferðið. Siðferðið er ekki ósvipað tungumálinu að því leyti að það má alltaf bæta og fegra og reglurnar sem farið er eftir eru ekki alltaf skýrar.

Breski heimspekingurinn John Stuart Mill hélt því fram að siðferðilegur styrkur ætti það sammerkt með vöðvastyrk að eflast aðeins við þjálfun. Hvort sem siðferðinu er líkt við tungumál eða vöðvastyrk þá er ljóst að siðferðið má ávallt bæta, og þjálfa má viðbrögð við siðferðisvanda með markvissri ígrundun og rökræðum.

Stundum er því haldið fram að siðferðið sé smekksatriði hvers og eins og engan veginn sé hægt að segja til um það hver hafi rétt fyrir sér þegar um siðferðileg álitamál er að ræða. Siðferðið er alls ekki smekksatriði heldur eru til gildi sem eru sammannleg. Án þessara sammannlegu gilda væri samfélag manna afskaplega dapurlegt. Það er einmitt á slíkum gildum sem mannréttindin eru byggð á. Baráttan fyrir mannréttindum er ein meginbaráttan sem húmanistar um allan heim heyja. Sjónarmið húmanista endurspeglast einkar vel í Mannréttindayfirlýsingu Sameinuðu þjóðanna frá árinu 1948, samanber fyrstu tvær greinarnar: „Allir eru bornir frjálsir og jafnir. Allir eru gæddir skynsemi og samvisku og við eigum að koma fram hvert við annað af virðingu.“ Og: „Allir hafa sömu réttindi óháð kynþætti, litarhætti, kynferði, tungu, trú, stjórnmálaskoðunum eða öðrum skoðunum.“

Ágætu hlustendur.

Stjórn Siðmenntar þakkar kærlega fyrir það tækifæri að hafa fengið að ávarpa ykkur á þessari stundu og óskar ykkur öllum gleðilegra jóla og farsældar á nýju ári.

-Jóhann Björnsson, heimspekingur.

Pétur Halldórsson

Húmanistaviðurkenning Siðmenntar 29. okt. 2013

Komið þið sæl og þakka ykkur hjartanlega fyrir að koma hingað í dag til að gleðjast með okkur og verðlaunahöfum okkar. Fyrir 9 árum tók stjórn Siðmenntar ákvörðun um að veita árlega Húmanistaviðurkenningu. Einstaklingar, félagasamtök eða aðrir sem hafa lagt talsvert af mörkum í þágu mannréttinda á Íslandi eiga möguleika á að hljóta viðurkenninguna. Aðilar sem hafa fengið húmanistaviðurkenningu Siðmenntar hingað til eru Samtökin ’78, Ragnar Aðalsteinsson, Tatjana Latinovic, Rauði Kross Íslands, Alþjóðahús, Hörður Torfason, Páll Óskar Hjálmtýsson, og í fyrra  þrír aðilar sem allir starfa við að fræða almenning um og vekja athygli á afleiðingum eineltis: Liðsmenn Jerico, Viðar Freyr Guðmundsson og Gunnar Halldór Magnússon Diego.

Lesa áfram ...

Setning alþingis 1. okt 2013

Arndís A. Kristínar- og Gunnarsdóttir

Arndís Anna Kristínar- og Gunnarsdóttir lögfræðingur með sérhæfingu í mannréttindum flutti hugvekju við setningu Alþingis þann 1. október 2013 á Hótel Borg. Í erindi sínu fjallaði Arndís Anna um Hið trúfrjálsa ríki.

Arndís skrifaði fyrri meistararitgerð sína á sviði réttarheimspeki en þá síðari á sviði mannréttinda, um trúfrelsi í Evrópu. Hún hefur nýlokið viðbótarnámi í Belgíu með áherslu á mannréttindi. Hún hefur starfað með Rauða krossinum frá árinu 2009 og veitt lögfræðilega aðstoð við hælisleitendur.

Þetta er í sjöunda skiptið sem Siðmennt býður þingmönnum upp á valkost við messu í Dómkirkjunni fyrir setningu Alþingis ár hvert.

Í ár mættu tíu þingmenn frá þrem flokkum á hugvekju Siðmenntar. 

Komið þið sæl. Fyrst ég fékk svona ágæta kynningu ætla ég bara að bjóða ykkur velkomin og takk fyrir komuna.

Ég hafði hugsað mér að vera bara með smávegis hugvekju, og hugvekju er auðvitað fyrst og fremst ætlað að vekja fólk til umhugsunar frekar en að setja fram fullyrðingar eða kenningar um hvað er satt og rétt. Þess vegna hef ég líka ákveðið að vera ekki með neinar glærur eða annað slíkt.

Mig langar að tala um tvennt í dag. Hið fyrra er það sem mig langar til að kalla á íslensku hið veraldlega ríki, eða það sem á ensku er kallað the secular state.

Seinna efnið sem mig langar til að tala um snýr að mannréttindum, og þá í rauninni að lagalega hugtakinu mannréttindi, enda teljast mannréttindi til lagalegra réttinda á Íslandi í dag og í fleiri ríkjum. Þessi seinni hlutinn ber yfirskriftina Hið trúfrjálsa ríki, og langar mig þar aðeins að velta fyrir mér hugtakinu trúfrelsi og hvað í því felst.


Hið veraldlega ríki

Í tengslum við þetta fyrra efni mitt er ég væntanlega ekki að fara að segja ykkur neitt sem þið hafið ekki heyrt áður, en mig langaði að tala um það samt, þar sem ég held það sé mjög gott að stíga alltaf af og til nokkur skref til baka, til að rifja upp og skerpa á grundvallaratriðum.

Hvað er veraldlegt ríki?

Það er sú grundvallarhugmynd að stofnanir ríkisins og fólk sem skipað er til að vera í forsvari fyrir ríkið, séu óháð trúarlegum stofnunum og embættum.

Trú er mjög persónulegt fyrirbrigði. Trú er ekki bara persónuleg í þeim skilningi að fólk eigi rétt á að fá að hafa trúarskoðanir sínar í friði fyrir gagnrýni eða að trúarbrögð séu yfir gagnrýni hafin. Þau eru líka persónulegur hlutur í þeim skilningi að fólk túlkar sín trúarbrögð á mismunandi hátt, fólk trúir á mismunandi forsendum og með mismunandi útkomu.

Ástæða þess að það er mikilvægt að ríki sé hlutlaust gagnvart trú er einkum sú að reglur trúarbragða eru ólíkar. Og ekki nóg með að reglur trúarbragða séu ólíka, heldur er túlkunin á þeim líka margskonar og ólík.

Við getum verið ósammála um margt en við getum allavega örugglega verið sammála um það að það sem við öll viljum þegar upp er staðið er að fá að lifa í friði, lifa því lífi sem við kjósum okkur og þurfa ekki að óttast um líf okkar og limi í okkar daglega lífi. Þrátt fyrir að vera ósammála um margt og hafa mismunandi forsendur í lífinu og misjöfn markmið þá stefnum við þannig flest í meginatriðum að því sama.

Með þetta sameiginlega markmið, að tryggja frið, hamingju og lífsfyllingu hvers einstaklings, ættum við að geta náð saman, þó allavega um það að ríki sé trúhlutlaust, því það er forsenda þess að ríki geti skapað frið fyrir alla.

Hið trúfrjálsa ríki
Setning alþingis 1. okt 2013Seinni hluti þessarar stuttu hugvekju minnar ber sömu yfirskrift og hugvekjan sjálf, hið trúfrjálsa ríki.

Hvað er trúfrelsi?

Í 9. gr. Mannréttindasáttmála Evrópu segir: „Sérhver maður á rétt á að vera frjáls hugsana sinna, samvisku og trúar. Í þessu felst frelsi manna til að breyta um trú eða sannfæringu svo og til að rækja trú sína eða sannfæringu, hvort heldur einslega eða í samfélagi með öðrum, opinberlega eða á einkavettvangi, með guðsþjónustu, boðun, breytni og helgihaldi.“

Trúfrelsi má í raun skipta í tvennt. Það er annars vegar hið innra trúfrelsi, sem jafnan lagt að jöfnu við og samnefnt hugsana- og skoðanafrelsi, og það er frelsið til þess að hugsa það sem manni sýnist og hafa þær skoðanir sem manni sjálfum þykja réttar, án utanaðkomandi afskipta og án þvingunar. Augljós dæmi um inngrip í hið innra trúfrelsi er t.d. einfalt bann við tilteknum skoðunum eða tiltekinni trú. Í sumum ríkjum er brotið á innra trúfrelsi fólks með tilraunum til að þvinga það til skoðanaskipta, pyntingum og heilaþvotti.

Hin hliðin á trúfrelsinu er hið ytra trúfrelsi, sem er frelsið til að iðka sína trú eða lífsskoðun, opinberlega eða á einkavettvangi, með guðsþjónustu, boðun, breytni og helgihaldi. Þetta er ansi víðtækt og hafa ýmsar athafnir komið til kasta Mannréttindadómstóls Evrópu undir formerkjum trúfrelsis á grundvelli þessa ákvæðis.

En trúfrelsi eru ekki einu mannréttindin sem viðurkennd hafa verið í heiminum, þó vissulega séu þau almennt talin á meðal grundvallar mannréttinda.

Það sem mig langar til að brydda upp á hér í dag er samspil hinna ýmsu mannréttinda, ekki síst samspil trúfrelsis og annarra mannréttinda, og mig langar til þess að vekja athygli á því hvernig hin ýmsu mannréttindi önnur en trúfrelsi eru í raun vel til þess fallin að tryggja hið sanna hugsana-, skoðana- og trúfrelsi. Tjáningarfrelsi, funda- og félagafrelsi, friðhelgi einkalífs og fjölskyldu og bann við mismunun eru þau réttindi helst sem mig langar til að nefna hér sérstaklega til samanburðar.

Það að bera kross um hálsinn eða slæðu um höfuð getur hæglega talist tjáning. Það að setja á fót samtök eða félag um sameiginlegar skoðanir eða viðhorf fellur vitanlega undir funda- og félagafrelsi og auðvelt er að ímynda sér tilvik þar sem friðhelgi einkalífs og hið mikilvæga bann við mismunum ná til þess að vernda trúfrelsi einstaklings.

Með því að tryggja að tjáningarfrelsið sé í heiðrum haft, að funda- og félagafrelsi sé virt, með því að vernda friðhelgi einkalífs og fjölskyldu og framfylgja banni við allri mismunun er þannig hægt að tryggja raunverulegt trúfrelsi í mjög mörgum tilvikum, án þess jafnvel að tala um það sem slíkt. Í frjálsu samfélagi er trúfrelsið sjálfsagt.

Besta leiðin til að tryggja raunverulegt trúfrelsi, þ.e. frelsið til að hugsa og trúa því sem maður sjálfur velur sér, er að tryggja það að önnur mannréttindi séu einnig í hávegum höfð. Með því að setja trúhlutleysi ríkisins og vernd allra þeirra mannréttinda sem við höfum viðurkennt með lögum á oddinn, stuðlum við að möguleikum allra til þess að hugsa og trúa því sem þeir kjósa, og með því að tryggja það að landslög, ekki síst stjórnskipunarlög, feli í sér reglur sem öllum beri að fylgja jafnt, óháð trú eða öðrum skoðunum, stuðlum við að því að fólk geti lifað og búið í sátt og samlyndi.

Arndís Anna Kristínar- og Gunnarsdóttir

Sigurður Hólm Gunnarsson stjórnarmaður í Siðmennt.

Mynd: Hilmar Magnússon
shg12bw

Sigurður Hólm Gunnarsson, stjórnarmaður í Siðmennt.

Þegar Siðmennt var boðið að taka þátt í þessum ágæta viðburði tók ég það að mér að koma fyrir hönd félagsins og segja nokkur orð. Ég var viss um að ég hefði margt að segja og gæti örugglega talað í klukkutíma.

Svo settist ég niður og byrjaði að flokka hugsanir mínar og setja þær á blað.

Niðurstaðan var ein setning:

„Siðmennt, félag siðrænna húmanista, styður, og hefur alltaf stutt, sjálfsagða mannréttindabaráttu hinsegin fólks og mótmælir fordómum í garð þeirra.“

Lesa áfram ...

Kári Gautason ræðumaður BF 2013 Egilsstaðir

Ræða sem Kári Gautason flutti við borgaralega fermingu sem fór fram á Egilsstöðum 22. júní 2013.

Komiði öll sæl og blessuð, fermingarbörn, foreldrar og gestir

Ég var beðin fyrir nokkru síðan að flytja nokkurs konar predikun við þessa Borgaralegu fermingu.

Nokkurn vegin um leið og ég lagði síman á eftir að ræða þetta við hana móður mína þá rann upp fyrir mér eftirfarandi spurning. Hvað í ósköpunum á ég að tala um?

Það er ekki beinlýnis eins og ég hafi nokkru sinni gert eitthvað merkilegt í mínu lífi. Hefur svosem gengið ágætlega hingað til, en ég kann engar sannar sögur af mér sem ókunnugt fólk hefði gaman af því að hlusta á ótilneytt.

Lesa áfram ...

Setning Alþingis 6. júní 2013

Ólafur Páll Jónsson, dósent við menntavísindasvið Háskóla Íslands, flutti hugvekju fyrir þingmenn um Lýðræði og ríkisvald við setningu Alþingis þann 6. júní 2013 á Hótel Borg. 

Ríki og samfélag

Ólafur Páll Jónsson

Ólafur Páll Jónsson

Ríkið er umgjörð um samfélagið í tvennum skilningi. Annars vegar myndar það lagalegan og stofnanalegan ramma um samfélagið, hins vegar er það vettvangur valdabaráttu og valdbeitingar; í lýðræðisríki hefur ríkisvaldið einkaleyfi á valdbeitingu. Á meðan allt leikur í lyndi getur verið erfitt að greina ríkið, í þessum skilningi, frá samfélaginu. Lög og stofnanir ríkisins birtast þá sem eðlilegur rammi um þá samvinnu sem er grundvöllur samfélagsins og opinber valdabarátta á vettvangi ríkisins birtist einnig sem hluti af því að lifa og vinna saman.(1) En þegar talað er um að gjá hafi myndast á milli ríkisvaldsins og þjóðarinnar – hvort heldur framkvæmdavaldsins, löggjafarvaldsins eða dómsvaldsins – þá birtist andstæða ríkisins og samfélagsins með einkar skýrum hætti. Þegar slíkt gerist skiptir ríkið um eðli, það umhverfist frá því að vera sameinandi afl yfir í að verða sundrandi afl; í stað þess að ríkið sé sterkasta einingarafl samfélagsins verður það sundrungar-afl sem heggur að rótum þess. Í stað þess að stofnanir ríkisins stuðli að samheldni samfélagsins, þá leiða þær til gliðnunar þess. Slík þróun getur síðan hæglega leitt til þess að eðli ríkisins sem eðlilegrar umgjarðar um samvinnu borgaranna víki fyrir eðli ríkisins sem vettvangi valdabaráttu. Lokastig þeirrar þróunar er svo að ríkið sjálft verði tæki valdbeitingar.

Lesa áfram ...

Hof - mynd fengin að láni frá www.menningarhus.is

Ræða sem Finnur Friðriksson, dósent við kennaradeild HA, flutti við borgaralega fermingu sem fór fram í Hofi á Akureyri 12. maí 2013.

Kæru fermingarbörn, foreldrar, forráðamenn og systkini, afar og ömmur og aðrir gestir.

Finnur Friðriksson

Finnur Friðriksson

Á dögum sem þessum er oft sagt við þann sem í hlut á „Til hamingju með daginn þinn!“ Oftast er þetta sennilega notað á afmælisdögum og mér hefur stundum þótt það svolítið skrýtið þar sem hver svo sem á afmæli hefur í sjálfu sér lítið gert til að gera þetta að deginum sínum annað en að fæðast þennan dag einhverjum árum eða áratugum áður. Í ykkar tilviki held ég þó að það sé alveg óhætt að segja að dagurinn sé ykkar þar sem vera ykkar hér og nú byggist á því að þið hafið sjálf tekið býsna stóra ákvörðun um að vera hér frekar en að fljóta bara með straumnum án þess að velta því mikið fyrir ykkur hvar hann rennur til sjávar.

Lesa áfram ...

Hope

Hope Knútsson, formaður Siðmenntar,  flutti stutta ræðu á hátíð Siðmenntar á Grand Hótel 10. maí. Þá hittust félagar og velunnarar Siðmenntar til að fagna því að félagið er nú orðið skráð lífsskoðunarfélag.

Kæru félagsmenn og aðrir gestir – gaman að sjá ykkur öll hér!

HopeVið erum komin saman í dag til að fagna mjög mikilvægum tímamótum í 23ja ára sögu Siðmenntar. Það er gleðilegt að fá opinbera viðurkenningu á því að veraldleg lífsskoðun siðrænna húmanista hafi nú fengið sömu lagalega stöðu og trúarlegar lífsskoðanir á Íslandi. Þetta þýðir meðal annars að giftingar framkvæmdar af athafnastjórum Siðmenntar öðlast lagalegt gildi. Fólk sem giftir sig hjá Siðmennt þarf þannig ekki lengur  einnig að fara til sýslumanns til að staðfesta hjónabandið.

Hér á landi þurfa allir að greiða sóknargjöld, en gjöld þeirra sem hafa verið skráðir utan trúfélaga fóru lengi vel til Háskóla Íslands en undanfarin ár beint í ríkissjóð. Nú geta þeir sem standa utan trúfélaga en styðja stefnu Siðmenntar skráð sig í félagið hjá Þjóðskrá og styrkt þannig starfsemi félagsins. Þetta er mikilvægt skref í átt að fullu trúfrelsi á Íslandi.

Lesa áfram ...

Síða 1 af 812345678

Login